Ο Φόρος του Νομίσματος του Μαζάτσο: πώς να διαβάσετε την τοιχογραφία στο Παρεκκλήσι Μπρανκάτσι

Η ιστορία

Το θέμα προέρχεται από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, κεφάλαιο 17. Όταν ο Χριστός και οι μαθητές του φτάνουν στην Καπερναούμ, οι εισπράκτορες ρωτούν αν ο δάσκαλός τους πληρώνει τον φόρο. Ο Χριστός λέει στον Πέτρο να πάει στο νερό και να ρίξει την πετονιά: στο στόμα του πρώτου ψαριού που θα πιάσει θα βρει ένα νόμισμα, αρκετό για να πληρώσει και για τους δύο. Ο Πέτρος το κάνει και πληρώνει.

Είναι ένα ασυνήθιστο θέμα για έναν κύκλο της ζωής του Αγίου Πέτρου, και οι ιστορικοί το συνδέουν εδώ και καιρό με τη Φλωρεντία της δεκαετίας του 1420. Η πόλη συζητούσε το Catasto, έναν νέο φόρο επί του πλούτου που εισήχθη το 1427 και έπληττε περισσότερο τις πλούσιες εμπορικές οικογένειες. Ένας πίνακας στον οποίο ο ίδιος ο Χριστός δέχεται ότι οφείλεται φόρος διαβάζεται εύκολα ως πολιτικό επιχείρημα, ζωγραφισμένος για έναν έμπορο χορηγό.

Τρεις στιγμές σε ένα τοπίο

Ο Μαζάτσο αφηγείται την ιστορία τρεις φορές χωρίς να χωρίζει τον πίνακα σε πλαίσια. Η κεντρική ομάδα δείχνει την πρώτη στιγμή. Ένας φοροεισπράκτορας, που φαίνεται από πίσω με έναν κοντό πορτοκαλί χιτώνα και γυμνά πόδια, στέκεται απέναντι στον Χριστό και απλώνει το χέρι του. Ο Χριστός, στο κέντρο των δώδεκα, του απαντά και δείχνει με το ένα χέρι προς τα αριστερά· ο Πέτρος, δίπλα του, κάνει την ίδια χειρονομία, σαν να επαναλαμβάνει την εντολή με κάποια απροθυμία.

Ακολουθήστε τη χειρονομία ως την άκρη αριστερά. Σε μέση απόσταση, στην όχθη της λίμνης, ο Πέτρος σκύβει με τον μανδύα του απλωμένο στο έδαφος και παίρνει το νόμισμα από το στόμα του ψαριού. Είναι μικρό και εύκολο να το προσπεράσεις, κι αυτό είναι μέρος της απόλαυσης του να το ανακαλύψεις.

Τώρα κοιτάξτε δεξιά. Κάτω από την αψίδα ενός κτηρίου που παριστάνει την πύλη της πόλης, ο Πέτρος, με τον κίτρινο μανδύα του πάνω από τα μπλε, πιέζει το νόμισμα στο χέρι του εισπράκτορα. Ο εισπράκτορας εμφανίζεται δύο φορές, μία σε κάθε σκηνή, με τον ίδιο χιτώνα. Τα τρία επεισόδια διαβάζονται αριστερά, κέντρο, δεξιά, αλλά το μάτι ξεκινά από τη μέση, όπου βρίσκεται το δράμα, και κατευθύνεται προς τα έξω από τις χειρονομίες.

Ένας κύκλος αποστόλων

Οι απόστολοι στέκονται γύρω από τον Χριστό σε έναν χαλαρό κύκλο, ο ένας κοντά στον άλλο, με τα κεφάλια τους λίγο πολύ στο ίδιο ύψος. Είναι ένας τρόπος σύνθεσης ενός πλήθους που ανάγεται στον Giotto, του οποίου τις τοιχογραφίες ο Masaccio θα είχε μελετήσει στη Φλωρεντία, και προσδίδει στην ομάδα τη στερεότητα της αρχιτεκτονικής. Κάθε μορφή στέκεται στο έδαφος, με τα πόδια σταθερά, και κάθε μία έχει το δικό της πρόσωπο: γέρος και γενειοφόρος, νέος και ξυρισμένος, απορημένος, αυστηρός.

Οι βαριοί μανδύες κρέμονται σαν πραγματικό ύφασμα πάνω σε πραγματικά σώματα. Ο Masaccio τους πλάθει με φως και σκιά αντί για περιγράμματα, και νιώθεις το βάρος του μαλλιού. Αυτό ήταν που ήρθαν να μελετήσουν στο παρεκκλήσι οι μεταγενέστεροι ζωγράφοι. Ανάμεσά τους ήταν ο νεαρός Michelangelo, του οποίου το σχέδιο με πένα της μορφής του Πέτρου από αυτή την τοιχογραφία σώζεται στο Μόναχο.

Ο απόστολος στο άκρο δεξιά της ομάδας, με τον μανδύα στο χρώμα του κρασιού, έχει ένα πιο έντονο, πιο ξεχωριστό πρόσωπο από τους άλλους. Κάποιοι έχουν υποστηρίξει ότι πρόκειται για αυτοπροσωπογραφία του Masaccio· άλλοι για πορτρέτο του Felice Brancacci. Κανείς δεν γνωρίζει.

Προσέξτε επίσης πόσο λίγο κινείται ο καθένας. Εκτός από τα χέρια που δείχνουν, οι μορφές είναι σχεδόν ακίνητες. Ο Masaccio αντλεί το δράμα του από το βάρος, το βλέμμα και τη χειρονομία παρά από τη δράση, και αυτή η εγκράτεια είναι μέρος του λόγου που η σκηνή μοιάζει τόσο επιβλητική.

Προοπτική: όλες οι γραμμές οδηγούν στον Χριστό

Το κτήριο στα δεξιά είναι σχεδιασμένο με προοπτική ενός σημείου φυγής. Αν προεκτείνετε τις γραμμές που απομακρύνονται, συναντώνται σε ένα μόνο σημείο στον ορίζοντα, και αυτό το σημείο είναι το κεφάλι του Χριστού. Η γεωμετρία της εικόνας και το νόημά της συμπίπτουν: το σημείο φυγής είναι το κέντρο της ιστορίας.

Ο Masaccio ήταν από τους πρώτους ζωγράφους που χρησιμοποίησαν κεντρικό σημείο φυγής με αυτόν τον τρόπο. Ήταν φίλος του Brunelleschi, που είχε επεξεργαστεί τη μέθοδο, και του γλύπτη Donatello. Ο Φόρος του Νομίσματος είναι μία από τις σαφέστερες πρώιμες επιδείξεις του τι μπορούσε να κάνει η μέθοδος: να δώσει σε έναν ζωγραφισμένο τοίχο έναν χώρο στον οποίο μπορούσες να περπατήσεις.

Η προοπτική είναι κατασκευασμένη για κάποιον που στέκεται στο παρεκκλήσι και κοιτάζει ψηλά. Εσείς είστε αυτό το πρόσωπο. Από το κέντρο του δαπέδου οι μορφές πατούν σε ένα έδαφος που μοιάζει συνεχές με το περβάζι κάτω από την τοιχογραφία.

Φως από το παράθυρο του παρεκκλησίου

Στον Φόρο του Νομίσματος, όπως και στην Εκδίωξη δίπλα του, το φως πέφτει από τα δεξιά και οι μορφές ρίχνουν σκιές προς τα αριστερά. Στα δεξιά βρίσκεται η πηγή του πραγματικού φωτός στο παρεκκλήσι: το παράθυρο στον ακραίο τοίχο πίσω από το ιερό. Ο Masaccio ζωγράφισε το φως σαν να έμπαινε από εκείνο το παράθυρο μέσα στην εικόνα.

Είναι μια μικρή απόφαση με μεγάλες συνέπειες. Οι μορφές παύουν να είναι διακοσμήσεις σε έναν τοίχο και γίνονται σώματα που στέκονται στο ίδιο φως με εσάς. Κοιτάξτε τις σκιές στο έδαφος στα πόδια των αποστόλων, και τον τρόπο που η δεξιά πλευρά κάθε μανδύα φωτίζεται και η αριστερή βυθίζεται στη σκιά.

Το τοπίο και ο ουρανός

Πίσω από την ομάδα, μια όχθη λίμνης εκτείνεται προς μια σειρά γυμνών βουνών κάτω από έναν συννεφιασμένο ουρανό. Τα βουνά γίνονται πιο αχνά και πιο γαλάζια καθώς απομακρύνονται, όπως ακριβώς φαίνεται στην πραγματικότητα η απόσταση. Οι ζωγράφοι το ονομάζουν ατμοσφαιρική ή αερογραφική προοπτική, και εδώ λειτουργεί μαζί με τη γραμμική προοπτική του κτηρίου.

Τα δέντρα είναι γυμνοί κορμοί. Αυτό είναι ζημιά, όχι σχεδιασμός. Οι τοιχογράφοι πρόσθεσαν κάποιες λεπτομέρειες, όπως φύλλα, στο στεγνό κονίαμα εκ των υστέρων, και αυτές οι πινελιές δεν διαρκούν όσο τα χρώματα που είναι δεμένα μέσα στο νωπό κονίαμα. Τα φύλλα έχουν χαθεί· το ίδιο και μεγάλο μέρος του μπλε του χιτώνα του Χριστού, το οποίο επίσης είχε εν μέρει εφαρμοστεί στεγνό.

Τριάντα δύο ημέρες κονιάματος

Η τοιχογραφία ζωγραφίζεται πάνω σε νωπό ασβεστοκονίαμα. Καθώς το κονίαμα στεγνώνει, η χρωστική ουσία εγκλωβίζεται μέσα του, έτσι ο ζωγράφος μπορεί να απλώσει κάθε πρωί τόσο νωπό κονίαμα όσο προλαβαίνει να ζωγραφίσει πριν πήξει. Κάθε ένα από αυτά τα τμήματα ονομάζεται giornata, δηλαδή δουλειά μιας ημέρας. Τα σημεία ένωσής τους μπορούν συχνά να εντοπιστούν κατά μήκος μιας τοιχογραφίας, αν ξέρεις πού να κοιτάξεις.

Οι μελέτες του «Φόρου του Νομίσματος» μετρούν 32 giornate. Το «Ο Άγιος Πέτρος Κηρύττει» του Masolino, πίσω από το ιερό, χρειάστηκε οκτώ. Η διαφορά οφείλεται εν μέρει στο μέγεθος και εν μέρει στη φιλοδοξία: τα πρόσωπα και τα χέρια, που απαιτούσαν τη μεγαλύτερη φροντίδα, έχουν συχνά τη δική τους giornata.

Φωτιά, βρωμιά και η αποκατάσταση

Η τοιχογραφία έχει περάσει δύσκολη ιστορία. Το 1746–48 τα ανώτερα τμήματα του παρεκκλησίου αναδιακοσμήθηκαν, και ο θόλος και οι ημικύκλιοι χώροι από πάνω χάθηκαν. Το 1771 μια πυρκαγιά κατέστρεψε το εσωτερικό της εκκλησίας του Carmine. Το παρεκκλήσι σώθηκε, αλλά ο καπνός και οι μεταγενέστεροι καθαρισμοί άφησαν τους πίνακες σκοτεινούς, τόσο σκοτεινούς που ο Masaccio περιγραφόταν επί μακρόν ως ζωγράφος σκούρων, πετρόχρωμων αποχρώσεων.

Μια πλήρης αποκατάσταση τη δεκαετία του 1980, που ολοκληρώθηκε το 1990, αφαίρεσε τη βρωμιά και τις μεταγενέστερες προσθήκες. Αποκάλυψε το αρχικό χρώμα: τα πορτοκαλιά, τα ροζ, τα πράσινα και τα μπλε που βλέπετε τώρα. Επιβεβαίωσε επίσης πόσα είχαν χαθεί εκεί όπου το χρώμα είχε εφαρμοστεί στεγνό. Αυτό που απομένει είναι το χρώμα του Masaccio, όχι μια σύγχρονη επαναζωγράφιση.

Ποιος ήταν ο Masaccio

Ο Masaccio γεννήθηκε ως Tommaso di Ser Giovanni di Simone στις 21 Δεκεμβρίου 1401 στο Castel San Giovanni, σημερινό San Giovanni Valdarno, στους λόφους νοτιοανατολικά της Φλωρεντίας. Ο πατέρας του, συμβολαιογράφος, πέθανε όταν εκείνος ήταν πέντε ετών. Τίποτα βέβαιο δεν είναι γνωστό για την εκπαίδευσή του, αλλά στις 7 Ιανουαρίου 1422 εντάχθηκε στη φλωρεντινή συντεχνία που περιλάμβανε ζωγράφους, ως ανεξάρτητος μάστορας.

Το παρατσούκλι του είναι ένα αστείο. Το Maso είναι σύντμηση του Tommaso, και το Masaccio σημαίνει κάτι σαν αδέξιος ή ακατάστατος Τομ, ίσως για να τον ξεχωρίζουν από τον μεγαλύτερο συνεργάτη του, επίσης Tommaso, που έγινε Masolino, μικρός Τομ. Αργότερα ο Vasari τον επαίνεσε πάνω απ' όλα για την απομίμηση της φύσης: ζωντανές μορφές, πειστική κίνηση, αίσθηση πραγματικού βάθους.

Η επαγγελματική του ζωή διήρκεσε μόνο περίπου έξι χρόνια. Πήγε στη Ρώμη το 1427 ή το 1428 και πέθανε εκεί το καλοκαίρι του 1428, σε ηλικία 26 ετών. Όταν ο Brunelleschi έμαθε την είδηση, λέγεται ότι είπε: «Υποστήκαμε μεγάλη απώλεια.» Το Παρεκκλήσι Brancacci είναι το μεγαλύτερο σωζόμενο σύνολο έργου του, και ο «Φόρος του Νομίσματος» είναι το κέντρο του.

Ο Masaccio και ο Masolino στους ίδιους τοίχους

Ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσετε τον «Φόρο του Νομίσματος» είναι να τον συγκρίνετε με το έργο του Masolino στην ίδια αίθουσα. Στραφείτε στον απέναντι τοίχο και κοιτάξτε τη «Θεραπεία του Παραλυτικού και την Ανάσταση της Ταβιθά», που ζωγραφίστηκε την ίδια εποχή. Οι μορφές εκεί είναι χαριτωμένες και ελαφρά πλασμένες· οι δύο νέοι στο κέντρο περπατούν στην πλατεία σαν σε πομπή. Ο Masolino χτίζει έναν ωραίο δρόμο με προοπτική πίσω τους, αλλά οι άνθρωποι μοιάζουν χωρίς βάρος.

Έπειτα στραφείτε πάλι στον Masaccio. Οι απόστολοί του στέκονται σαν τείχος, οι πτυχές των μανδυών τους βαριές, οι σκιές τους πέφτουν στο έδαφος. Οι δύο ζωγράφοι δούλεψαν μαζί στη σκαλωσιά και σχεδόν σίγουρα βοήθησαν ο ένας τον άλλον, αλλά στους τοίχους οι ιδιοσυγκρασίες τους είναι αναμφισβήτητες, και η σύγκριση είναι η μισή απόλαυση του παρεκκλησίου.

Πώς να το δείτε κατά την επίσκεψή σας

Από το δάπεδο του παρεκκλησίου, ο «Φόρος του Νομίσματος» βρίσκεται πάνω από το ύψος των ματιών, στα αριστερά καθώς αντικρίζετε το ιερό. Σταθείτε λίγο πιο πίσω από τον αριστερό τοίχο, προς τη δεξιά πλευρά του παρεκκλησίου, για να το δείτε κατά μέτωπο. Εντοπίστε πρώτα την πορτοκαλί πλάτη του τελώνη, μετά τον Χριστό, και έπειτα ακολουθήστε τα χέρια που δείχνουν αριστερά προς τη λίμνη και δεξιά προς την πύλη.

Έπειτα κοιτάξτε κάτω από αυτό, στην «Ανάσταση του γιου του Θεόφιλου», όπου το έργο του Masaccio σταματά και αρχίζει εκείνο του Filippino Lippi, και απέναντι στη σκηνή της Ταβιθά του Masolino στον απέναντι τοίχο. Μαζί, οι τρεις σκηνές σάς δείχνουν τι πρόσθεσε ο Masaccio στη ζωγραφική μέσα σε λίγα χρόνια δουλειάς σε αυτή την αίθουσα.