Οι τοιχογραφίες του Παρεκκλησίου Brancacci: τι να προσέξετε, σκηνή προς σκηνή

Πώς είναι διαρρυθμισμένο το παρεκκλήσι

Σταθείτε στο κέντρο του δαπέδου και κοιτάξτε προς το ιερό. Οι πίνακες απλώνονται γύρω από τρεις τοίχους σε δύο οριζόντιες ζώνες, ένα ανώτερο και ένα κατώτερο επίπεδο. Στον ακριανό τοίχο ένα ψηλό παράθυρο αφήνει το φως της ημέρας να μπει πίσω από το ιερό, και πάνω στο ίδιο το ιερό στέκεται ένα πάνελ του δέκατου τρίτου αιώνα με τη Madonna del Popolo, τοποθετημένο εκεί μετά την εξορία της οικογένειας Brancacci το 1436.

Η ιστορία είναι η ζωή του Αγίου Πέτρου, προστάτη αγίου του Pietro Brancacci, που ίδρυσε το παρεκκλήσι. Εισάγεται από δύο σκηνές στους πεσσούς της εισόδου: στα δεξιά σας καθώς αντικρίζετε το ιερό, ο Πειρασμός του Αδάμ και της Εύας· στα αριστερά σας, η Εκδίωξή τους από τον Παράδεισο. Η ιδέα είναι ότι το έργο του Πέτρου είναι ο δρόμος της επιστροφής από την Πτώση.

Μέρος της αρχικής διακόσμησης έχει χαθεί. Ο θόλος ήταν ζωγραφισμένος με τους τέσσερις Ευαγγελιστές και τα ημικύκλια πάνω από την ανώτερη ζώνη με σκηνές της κλήσης του Πέτρου και του Χριστού να περπατά στα νερά. Αυτά καταστράφηκαν όταν το παρεκκλήσι αναδιακοσμήθηκε το 1746–48. Κατά την αποκατάσταση της δεκαετίας του 1980, τα υποσχέδια, ή σινόπιες, δύο χαμένων σκηνών βρέθηκαν στον ακραίο τοίχο.

Ποιος ζωγράφισε τι

Τρεις ζωγράφοι δημιούργησαν αυτό που βλέπετε. Ο Masolino da Panicale, γεννημένος γύρω στο 1383, ήταν ο καταξιωμένος δάσκαλος. Ο Masaccio, γεννημένος τον Δεκέμβριο του 1401, ήταν σχεδόν είκοσι χρόνια νεότερος. Και οι δύο ονομάζονταν Tommaso· Masolino σημαίνει περίπου «μικρός Τομ» και Masaccio «αδέξιος Τομ». Ξεκίνησαν γύρω στο 1424, δουλεύοντας δίπλα-δίπλα στη σκαλωσιά, ώσπου ο Masolino έφυγε για την Ουγγαρία τον Σεπτέμβριο του 1425.

Ο Masaccio συνέχισε μόνος ώς το 1427, όταν οι εργασίες σταμάτησαν. Πήγε στη Ρώμη και πέθανε εκεί το επόμενο καλοκαίρι σε ηλικία 26 ετών. Ο Felice Brancacci, που είχε αναθέσει τον κύκλο το 1423, εξορίστηκε το 1436 για την αντίθεσή του στον Cosimo de' Medici, και το παρεκκλήσι έμεινε ημιτελές για δεκαετίες.

Όταν η οικογένεια επανήλθε στη Φλωρεντία το 1480, ο Filippino Lippi ολοκλήρωσε τους τοίχους το 1481–83. Ήταν γιος του Fra Filippo Lippi, ενός από τους πρώτους οπαδούς του Masaccio, και προσάρμοσε σκόπιμα την παλέτα και το βάρος των μορφών του στις παλαιότερες σκηνές. Ένας γρήγορος κανόνας για την επίσκεψή σας: οι ήρεμες, χαριτωμένες, απαλά φωτισμένες μορφές είναι του Masolino· οι βαριές, σοβαρές, έντονα φωτισμένες μορφές που ρίχνουν πραγματικές σκιές είναι του Masaccio· οι καθαρές, γεμάτες κόσμο, γεμάτες πορτρέτα σκηνές χαμηλά στα δεξιά και στους πεσσούς είναι ως επί το πλείστον του Filippino.

Οι πεσσοί της εισόδου: Πειρασμός και Εκδίωξη

Ξεκινήστε από εκεί που αρχίζει η ιστορία. Ο Πειρασμός του Αδάμ και της Εύας του Masolino, στον δεξιό πεσσό, είναι γαλήνιος. Ο Αδάμ και η Εύα στέκονται δίπλα-δίπλα και κοιτάζονται, η Εύα έτοιμη να δαγκώσει τον καρπό, ενώ το φίδι τυλίγεται γύρω από το δέντρο με κεφάλι γυναίκας και ξανθά μαλλιά. Το φως είναι απαλό και τα σώματα μοιάζουν σχεδόν να αιωρούνται πάνω στο σκοτεινό φόντο.

Τώρα στραφείτε στον αριστερό πεσσό. Η Εκδίωξη από τον Κήπο της Εδέμ του Masaccio είναι μία από τις πιο διάσημες εικόνες της δυτικής ζωγραφικής, και η αντίθεση είναι το νόημα. Ένας άγγελος με σπαθί αιωρείται πάνω από την πύλη. Ο Αδάμ βγαίνει με το πρόσωπό του θαμμένο στα χέρια του. Το κεφάλι της Εύας είναι γερμένο προς τα πίσω, το στόμα της ανοιχτό σε κραυγή, τα χέρια της καλύπτουν το σώμα της. Είναι βαριοί, αδέξιοι και απόλυτα ανθρώπινοι, και ρίχνουν σκιές στο έδαφος.

Το φως στην Εκδίωξη πέφτει από τα δεξιά, την ίδια κατεύθυνση με το φως της ημέρας από το παράθυρο του ίδιου του παρεκκλησιού. Ο Masaccio ζωγράφισε το φως σαν να έμπαινε στην εικόνα από την αίθουσα στην οποία στέκεστε. Για αιώνες και οι δύο μορφές φορούσαν φύλλα, που προστέθηκαν το 1642· η αποκατάσταση που ολοκληρώθηκε το 1990 τα αφαίρεσε.

The Tribute Money

Πάνω σας στον αριστερό τοίχο βρίσκεται η μεγαλύτερη σκηνή του παρεκκλησιού, πλάτους σχεδόν έξι μέτρων. Αφηγείται την ιστορία από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου, όπου ένας τελώνης ζητά τον οφειλόμενο φόρο, ο Χριστός λέει στον Πέτρο να πάρει ένα νόμισμα από το στόμα ενός ψαριού, και ο Πέτρος πληρώνει. Ο Masaccio τοποθετεί τρεις στιγμές σε ένα τοπίο. Στο κέντρο, ο τελώνης, που φαίνεται από πίσω με κοντό χιτώνα, σταματά τον Χριστό και τους αποστόλους. Στα αριστερά, ο Πέτρος σκύβει δίπλα στη λίμνη για να πάρει το νόμισμα από το ψάρι. Στα δεξιά, στην πύλη της πόλης, το παραδίδει.

Οι απόστολοι στέκονται γύρω από τον Χριστό σαν κύκλος από κολόνες, συμπαγείς και ακίνητοι, κάτω από έναν ουρανό πάνω από βουνά που χάνονται στο βάθος. Ο Masaccio έστησε τη σκηνή με μονοεστιακή προοπτική, και το σημείο φυγής είναι το κεφάλι του Χριστού. Η τοιχογραφία ζωγραφίστηκε σε 32 εργάσιμες ημέρες· οι ενώσεις ανάμεσα στα ημερήσια τμήματα σοβά διακρίνονται ακόμη.

Μέρος της φθοράς είναι μόνιμο. Λεπτομέρειες που προστέθηκαν αφού στέγνωσε ο σοβάς, όπως τα φύλλα στα δέντρα, έχουν χαθεί, και ο χιτώνας του Χριστού έχει χάσει μεγάλο μέρος από το αρχικό του μπλε. Ο ξεχωριστός μας οδηγός για τον Φόρο του Νομίσματος τον εξετάζει μορφή προς μορφή.

Το ανώτερο επίπεδο: Ο Πέτρος του Masolino

Πίσω από το ιερό, στο πάνω αριστερό μέρος του παραθύρου, βρίσκεται το έργο του Masolino «Ο Άγιος Πέτρος Κηρύττει». Ο Πέτρος μιλά σε ένα πλήθος με υψωμένο χέρι· τα πρόσωπα γύρω του κυμαίνονται από απορροφημένη προσοχή, όπως η καλυμμένη με βέλο μοναχή στο προσκήνιο, έως υπνηλία. Ο Masolino το ζωγράφισε σε οκτώ εργάσιμες ημέρες.

Στον πάνω δεξιό τοίχο βρίσκεται το έργο του Masolino «Η Θεραπεία του Χωλού και η Ανάσταση της Ταβιθά», δύο θαύματα σε μία πλατεία της Φλωρεντίας. Στα αριστερά ο Πέτρος θεραπεύει έναν χωλό στην πύλη του ναού· στα δεξιά ανασταίνει την Ταβιθά από το κρεβάτι της. Ανάμεσά τους, δύο νέοι με κομψά ενδύματα περπατούν αμέριμνοι στην πλατεία, χωρίς να δίνουν σημασία σε κανένα από τα δύο θαύματα. Η πόλη πίσω τους είναι μια προσεκτική προοπτική από σπίτια και λότζιες.

Ο Masolino υποτιμάται εύκολα σε αυτή τη συντροφιά. Οι μορφές του είναι κομψές παρά ογκώδεις, αλλά οι δρόμοι και τα κτίριά του είναι από τα πρώτα στη φλωρεντινή ζωγραφική που χτίστηκαν με ένα μόνο σημείο φυγής.

Ο Masaccio πίσω από το ιερό

Στα δεξιά του παραθύρου, στο ανώτερο επίπεδο, βρίσκεται το έργο του Masaccio «Η Βάπτιση των Νεοφύτων». Ο Πέτρος ρίχνει νερό πάνω σε έναν νέο που γονατίζει σε ένα ρυάκι σε μια στενή κοιλάδα. Πίσω, ένας άλλος νέος περιμένει τη σειρά του, με τα χέρια τυλιγμένα γύρω από το γυμνό σώμα του για το κρύο. Σε αυτή την πλευρά του παραθύρου το φως έρχεται από τα αριστερά, και πάλι από το παράθυρο.

Πιο κάτω, στο κατώτερο επίπεδο αριστερά του ιερό, βρίσκεται το έργο «Ο Άγιος Πέτρος Θεραπεύει με τη Σκιά του». Ο Πέτρος περπατά σε έναν δρόμο της Φλωρεντίας, ακολουθούμενος από τον Ιωάννη, χωρίς να κοιτάζει τους αρρώστους που προσπερνά· καθώς η σκιά του πέφτει πάνω τους, θεραπεύονται. Ένας στέκεται ήδη όρθιος, ένας σηκώνεται, ένας ακόμη κείτεται στο έδαφος. Η μορφή με το κόκκινο καπέλο έχει ταυτιστεί με πορτρέτο του Masolino.

Στα δεξιά του ιερού, στο κατώτερο επίπεδο, βρίσκεται «Η Διανομή Ελεημοσυνών και ο Θάνατος του Ανανία». Ο Πέτρος δίνει ελεημοσύνη στους φτωχούς της κοινότητας, ανάμεσά τους μια μητέρα που κρατά παιδί, ενώ ο Ανανίας, που κράτησε μέρος των χρημάτων του, κείτεται νεκρός στα πόδια του. Όπως και ο Φόρος του Νομίσματος, ίσως αντανακλά τη συζήτηση για τον Catasto, τον νέο φόρο ακινήτων της Φλωρεντίας του 1427.

Ο κάτω αριστερός τοίχος: Ο Θεόφιλος και ο Άγιος Πέτρος ένθρονος

Κάτω από τον Φόρο του Νομίσματος βρίσκεται «Η Ανάσταση του Γιου του Θεοφίλου και ο Άγιος Πέτρος Ένθρονος». Είναι μισό Masaccio και μισό Filippino Lippi, και σηματοδοτεί το σημείο όπου σταμάτησε το έργο το 1427. Ο Masaccio ζωγράφισε το κεντρικό τμήμα, με τον ένθρονο Πέτρο στα δεξιά σε αρχιτεκτονική κόγχη· ο Filippino ολοκλήρωσε τη σκηνή περισσότερα από πενήντα χρόνια αργότερα, συμπεριλαμβανομένου του αναστημένου αγοριού.

Το πλήθος είναι γεμάτο πορτρέτα. Λέγεται ότι η ομάδα στα άκρα δεξιά απεικονίζει τον Brunelleschi, τον Leon Battista Alberti, τον Masaccio και τον Masolino. Πιστεύεται ότι τα πορτρέτα των Brancacci και του κύκλου τους σφυρηλατήθηκαν και αφαιρέθηκαν μετά την εξορία της οικογένειας, γεγονός που εξηγεί εν μέρει γιατί ο Filippino χρειάστηκε να καλύψει κενά σε μια σκηνή που είχε ήδη ξεκινήσει.

Οι σκηνές του Filippino Lippi

Ο Filippino ζωγράφισε το κάτω τμήμα του δεξιού τοίχου και τα κάτω μέρη και των δύο παραστάδων. Ο μεγάλος δεξιός πίνακας δείχνει τη Διαμάχη με τον Σίμωνα τον Μάγο ενώπιον του Νέρωνα και τη Σταύρωση του Αγίου Πέτρου, έξω από τείχη που αναγνωρίζονται ως η Ρώμη από την πυραμίδα του Γαΐου Κεστίου. Το αυτοπορτρέτο του Filippino βρίσκεται στη δεξιά ομάδα της διαμάχης.

Στις κάτω παραστάδες υπάρχουν δύο σκηνές φυλακής: ο Άγιος Παύλος επισκέπτεται τον Άγιο Πέτρο στη φυλακή, στα αριστερά, και ο άγγελος ελευθερώνει τον Πέτρο από τη φυλακή, στα δεξιά, με έναν κοιμισμένο φρουρό να γέρνει στο ραβδί του. Προσέξτε πώς ο Filippino μεταφέρει την αρχιτεκτονική των γειτονικών σκηνών στη δική του, ώστε οι τοίχοι να διαβάζονται ως ένα σύνολο.

Το τέμπλο και η Madonna del Popolo

Στο τέμπλο στέκεται ένα ζωγραφισμένο πάνελ της Παναγίας με το Παιδί, γνωστό ως Madonna del Popolo. Χρονολογείται πιθανώς από τον δέκατο τρίτο αιώνα, ίσως γύρω στο 1268, όταν ιδρύθηκε η εκκλησία, και είναι παλαιότερο από οποιαδήποτε από τις τοιχογραφίες γύρω του. Τοποθετήθηκε στο παρεκκλήσι μετά το 1436, όταν οι Brancacci εξορίστηκαν και το παρεκκλήσι αφιερώθηκε εκ νέου στην Παναγία.

Το χρυσό του φόντο και οι επίπεδες, ιερατικές μορφές του αποτελούν ένα χρήσιμο μέτρο σύγκρισης. Κοιτάξτε από τη Madonna στον Άγιο Πέτρο του Masaccio που Θεραπεύει με τη Σκιά του δίπλα της και βλέπετε, με μια ματιά, πόσο μακριά ταξίδεψε η ζωγραφική ανάμεσα στον δέκατο τρίτο αιώνα και τη δεκαετία του 1420.

Πώς να αξιοποιήσετε τα τριάντα λεπτά σας

Μια καλή σειρά: δύο λεπτά στο κέντρο για να αγκαλιάσετε με το βλέμμα όλο τον χώρο· έπειτα η Εκδίωξη και ο Πειρασμός στην είσοδο, δίπλα δίπλα· μετά ο Φόρος του Νομίσματος· έπειτα ο τοίχος του τέμπλου, η Βάπτιση πάνω και οι σκηνές της Σκιάς και της Ελεημοσύνης κάτω· μετά απέναντι στην Tabitha του Masolino· και τέλος οι σκηνές του Filippino και το πάνελ του Theophilus. Επιστρέψτε στον Φόρο του Νομίσματος στο τέλος αν έχετε χρόνο. Οι περισσότεροι το κάνουν.

Μην φέρετε τίποτα που θα χρειαστεί να διαχειριστείτε. Ο χώρος είναι μικρός και η ομάδα σας τον γεμίζει. Αν θέλετε να διαβάζετε καθώς προχωράτε, κρατήστε αυτόν τον οδηγό ανοιχτό στο κινητό σας, με χαμηλή φωτεινότητα.